Repelenty – rodzaje i sposób działania

Co to jest repelent i w jaki sposób działa?

Repelent (łac. repellere – odpychać, odrzucać) to, jak trafnie wskazuje nazwa, środek do odstraszania owadów i pajęczaków, zawierający substancje, które są dla nich nieprzyjemne lub nawet szkodliwe. 

Wpływając na zmysł powonienia czy smaku, repelenty na owady i pajęczaki zniechęca do kąsania ludzi, zapobiegając reakcjom alergicznym oraz transmisji chorób zakaźnych. Co warto wiedzieć na ten temat?

Jakie są konsekwencje zdrowotne ukąszeń?

Owady i pajęczaki, które żerują na ciele człowieka bywają nie tylko uciążliwe, ale i niebezpieczne. Są one bowiem wektorami – to znaczy, że przenoszą drobnoustroje chorobotwórcze.

Kąsając, mogą „wtłoczyć” do organizmu człowieka niebezpieczne bakterie, wirusy i pasożyty. To z kolei prosta droga do infekcji. Jakich?

Repelent na komary

Jest kluczowym elementem profilaktyki chorób, których można nabawić się głównie podczas egzotycznych wakacji. Zalicza się do nich:

• Zika – wirusowa choroba z gorączką, wysypką, bólem głowy i mięśni; szczególnie niebezpieczna w ciąży.
• Denga – wirusowa gorączka krwotoczna, tj. choroba z nagłym, grypopodobnym początkiem i objawami krwotocznymi w zaawansowanym stadium.
• Malaria – pasożytnicza choroba z objawami grypopodobnymi, napadową gorączką i zaburzeniami świadomości.
• Chikungunya – wirusowa choroba z gorączką i ostrym bólem stawów, który może przejść w stan przewlekły.
• Żółta gorączka – wirusowa gorączka krwotoczna występująca w Ameryce Łacińskiej i Afryce Subsaharyjskiej.
• Gorączka zachodniego Nilu – wirusowa choroba w postaci grypopodobnej lub neuroinwazyjnej z zapaleniem mózgu czy opon mózgowo-rdzeniowych.
• Japońskie zapalenie mózgu (JZM) – wirusowa choroba neurologiczna, występująca na wschodzie i południu Azji, od Sindh w Pakistanie aż po Kraj Nadmorski w Rosji.

W zapobieganiu powyższych chorób przydatne są nie tylko skuteczne środki na komary, ale także leki przeciwmalaryczne oraz szczepienia na JZM, żółtą febrę, dengę i chikungunyę. Immunizację na każdą z tych chorób, a także receptę na odpowiednio dobrane środki antymalaryczne, można uzyskać w TropicalMed.

Repelent na kleszcze 

Jest kluczowym elementem profilaktyki chorób, których można nabawić się nie tylko w tropikach, ale także w wielu innych krajach (często także w Polsce). Zaliczają się do nich:

• Borelioza – bakteryjna choroba występująca w Polsce; objawia się m.in. rumieniem wędrującym i może doprowadzić do zapalenia stawów czy mózgu.
• Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) – wirusowa choroba układu nerwowego, występująca na terenie Azji i Europy (w tym w Polsce).
• Gorączka krwotoczna krymsko-kongijska – wirusowa gorączka krwotoczna powszechna głównie w Afryce, na Bliskim Wschodzie, w południowo-środkowej Azji oraz na południu Europy.

Repelenty na kleszcze, działania zapobiegające ukąszeniom, a w przypadku KZM także szczepienia ochronne stanowią podstawę profilaktyki groźnych chorób odkleszczowych.

Repelent na muchy i pchły

W tropikach warto postawić nie tylko na repelent na komary, ale także na pchły i muchy tse-tse. Owady te przenoszą bowiem wiele groźnych chorób zakaźnych:

• śpiączka afrykańska – choroba tropikalna przenoszona przez muchę tse-tse;
• bartoneloza, dżuma, tularemia, tungiaza – transmitowane przez pchły, zagrażające głównie w regionach słabych warunkach higieniczno-sanitarnych.
  

Więcej informacji na ten temat można przeczytać w naszym artykule: „Jakie choroby przenoszą pchły, muchy tse-tse, komary i kleszcze?” 

Alergia na jad owadów

Jad owadów (np. osy, pszczoły) bywa śmiertelnie niebezpieczny dla alergików. Kiedy uczulony człowiek zostanie ukąszony, często dochodzi do wstrząsu anafilaktycznego, który stanowi bezpośrednie zagrożenie życia. Niezbędna jest wówczas natychmiastowa pomoc medyczna. 

Odpowiednio dobrany repelent na kleszcze i owady minimalizuje ryzyko ukąszeń, a co za tym idzie, niebezpiecznych chorób zakaźnych i reakcji alergicznych. To ważne nie tylko ze względów bezpieczeństwa, ale i komfortu – komary czy muchy bywają naprawdę uciążliwe, szczególnie w sezonie wzmożonej aktywności. Jakie środki wybrać, by się od nich opędzić?

Jak wybrać najlepszy środek na komary? [TOP5]

Oferta repelentów jest naprawdę szeroka, a ich podziału dokonuje się m.in. na podstawie formy. Na rynku dostępne są preparaty:

• zakładane na ciało: np. opaski, plastry, 
• aplikowane bezpośrednio na skórę/odzież: kremy, aerozole, olejki, płyny,
• obszarowe, rozpraszające środek na danej przestrzeni: np. świece, elektrofumigatory, spirale.

Drugim, zdecydowanie ważniejszym wyznacznikiem, jest skład preparatów. Do dyspozycji są chemiczne i naturalne repelenty. Czym wyróżnia się każdy z nich?

1. DEET (N,N-dietylo-meta-toluamid)

Repelent DEET jest najlepszym wyborem w przypadku podróży w tropiki, gdzie potrzebne są naprawdę skuteczne środki na komary, kleszcze czy muchy. To bezbarwna lub żółtawa substancja o specyficznym zapachu, występująca w różnym stężeniu, od 5 do nawet 99%. Przykładowo, DEET 30% zapewnia praktycznie stuprocentową ochronę na ponad 3 godziny^[1].

DEET szkodliwość: substancja ta jest wchłaniana przez skórę i akumulowana m.in. w tkankach tłuszczowych przez 1-2 miesiące; może powodować m.in. podrażnienia skórne. 

DEET jest najbardziej znanym i najczęściej stosowanym składnikiem repelentów, działający długo po aplikacji na skórę lub ubranie. Należy jednak pamiętać o umiarze i przestrzeganiu instrukcji od producenta. Nie należy stosować tej substancji w ciąży i u niemowląt do 2. miesiąca życia. Odradza się ją także u dzieci poniżej lat 12. Repelent DEET w wysokim stężeniu może rozpuszczać tworzywa sztuczne, dlatego nie warto aplikować go na syntetyczną odzież czy obuwie.

2. Ikarydyna (pikarydyna)

Ikarydyna to bezbarwna, prawie bezwonna substancja o nieco łagodniejszym działaniu niż repelent DEET. Występuje w stężeniu 10-20%, zapewniając 100-procentową skuteczność na 1,5 godziny od zaaplikowania oraz ochronę na poziomie 80-85% po 4 godzinach od nałożenia preparatu.

Ikarydyna czy DEET: należy zdecydować się na stosowanie jednej substancji, bowiem w przypadku mieszanki ikarydyny z DEET szkodliwość dla człowieka jest znaczna^[2].

Przy stosowaniu zgodnie z zaleceniami producenta, naprawdę niewielkie ilości ikarydyny są wchłaniane przez organizm ludzki^[3]. Dzięki temu może być to skuteczny i bezpieczny repelent dla kobiet w ciąży; przed zaaplikowaniem go na skórę, należy jednak skonsultować się z lekarzem.

3. IR3535 (EBAAP)

IR3535 to ester etylowy kwasu 3-[N-butylo-Nacetylo]-aminopropionowego, opracowany w połowie lat 70. XX wieku. Substancja ta jest więc od dawna stosowana na światowym rynku farmaceutycznym. To trzeci pod kątem skuteczności preparat na komary, kleszcze, pszczoły, osy i pchły.

Występuje w stężeniu od 10 do 30%. Według badań przeliczających go na standardy DEET, 20-procentowy IR3535 jest nieco mniej skuteczny niż DEET w stężeniu 15-30%^[4]. Z drugiej strony, to substancja bezzapachowa, bezbarwna i zdecydowanie bezpieczniejsza.

4. Permetryna

To środek chemiczny do impregnowania ubrań, moskitier i sprzętu, a nie do stosowania bezpośrednio na skórę. Odzież nasączona permetryną zapewnia ochronę na poziomie 95,5%. Substancja ta powoduje poważne uszkodzenia w układzie nerwowym owadów i pajęczaków, w ostateczności zabijając je. 

To najlepszy środek na komary malaryczne z rodzaju Anopheles występujące w tropikach. Spanie pod moskitierą nasączoną permetryną pozwala skutecznie redukować ryzyko ukąszeń w nocy, kiedy widliszki są najbardziej aktywne. To ważne, bo podczas snu nie ma możliwości opędzania się od owadów.

5. Naturalne repelenty

Dla osób, które nie są do końca przekonane do chemicznych środków ochrony przed komarami, dostępne są preparaty na bazie naturalnych składników, takich jak:

• olejek z kocimiętki, 
• olejek cytronelowy,
• olejek z eukaliptusa cytrynowego.

Najbezpieczniejszy repelent na owady: preparaty na bazie naturalnych składników są powszechnie uważane za mniej szkodliwe dla zdrowia. Olejki eteryczne mogą jednak zawierać alergeny, dlatego przed zakupem warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Na walkę z komarami i kleszczami są jeszcze inne naturalne sposoby, chociaż ich skuteczność nie została dostatecznie potwierdzona. Częstym rozwiązaniem jest sadzenie roślin owadożernych i innych, takich jak np. lawenda, której zapach ma odstraszać owady i pajęczaki^[5].

Czy repelenty dźwiękowe działają?

Skuteczność urządzeń emitujących fale dźwiękowe o wysokiej częstotliwości nie jest w żaden sposób potwierdzona^[6]. Sprzedające je firmy zostały oskarżone i ukarane grzywną. Warto korzystać z tych repelentów, które zostały zatwierdzone przez EPA lub Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych – to one dają najlepszą ochronę przed owadami i pajęczakami.

Jak wygląda poprawne stosowanie repelentów?

Nawet najskuteczniejszy i najbezpieczniejszy repelent na owady nie zadziała jak powinien, jeśli nie jest użyty zgodnie z instrukcją dołączoną do opakowania. Chociaż zalecenia dla poszczególnych preparatów mogą się różnić, istnieje 5 uniwersalnych zasad, których warto przestrzegać:

1. Nie stosuj repelentu na podrażnioną lub zranioną skórę.
2. Repelent na twarz nakładaj pośrednio, za pomocą dłoni. 
3. Zachowaj 15-20 cm odstępu od skóry podczas rozpylania repelentu.
4. Nawet bezwonny preparat na komary i kleszcze lepiej aplikuj na zewnątrz.
5. Nie nakładaj środka na dłonie i twarz dziecka, by uniknąć połknięcia substancji wskutek wkładania rączek do ust.

Warto pamiętać, że skuteczność preparatu jest uzależniona nie tylko od składu, ale także od innych czynników, takich jak wiatr, wilgotność powietrza czy temperatura powietrza (pot). Wyraźne właściwości wodoodporne wykazuje repelent DEET, dlatego doskonale sprawdza się w tropikach.

Jak uniknąć ukąszeń owadów i pajęczaków w podróży?

Repelenty na owady i pajęczaki to nie jedyny środek ochrony, który warto podjąć podczas pobytu na łonie natury. Zasada ta dotyczy w szczególności podróży w tropiki, gdzie liczba chorób przenoszonych przez ukąszenia jest znacznie wyższa. W profilaktyce ważne są:

• Moskitiery i ekrany na okna – dla dodatkowej ochrony warto nasączyć je permetryną. 
• Klimatyzacja – chłód i ruch powietrza uniemożliwiający sprawne latanie zniechęca komary. 
• Pozostanie w domu kiedy owady są najbardziej aktywne; przykładowo, komary malaryczne gryzą głównie po zmierzchu.
• Odpowiedni ubiór – odzież z długimi rękawami i nogawkami, kapelusze z siatką oraz jasne ubrania ułatwiające zobaczenie i odpędzenie się od owada/pajęczaka zanim ten ukąsi.
• Eliminowanie miejsc lęgowych – stojąca woda w doniczkach czy rynnach to doskonałe miejsce dla komarów, dlatego warto eliminować je ze swojego najbliższego otoczenia.

Kiedy ochrona przed owadami i pajęczakami jest już niepotrzebna (np. po powrocie z wycieczki do lasu), należy zmyć repelent z ciała za pomocą mydła i wody.

Kąpiel to okazja do oględzin swojego ciała pod kątem ukąszeń kleszczy – usuwając je dostatecznie szybko (tj. w ciągu 24 godzin) można znacznie zredukować ryzyko zachorowania na boreliozę. Niestety, zasada ta nie dotyczy KZM, którego można się nabawić natychmiast po wkłuciu kleszcza w skórę. Więcej informacji profilaktyce ich ukąszeń znajduje się we wpisie: jak chronić się przed kleszczami? 

Gdzie zaszczepić się na choroby przenoszone przez ukąszenia?

Profilaktyka ukąszeń oraz repelenty na kleszcze w pewnym stopniu chronią przed KZM, natomiast środki odstraszające komary – przed dengą, żółtą febrą, JZM, czy chikungunyą. Dodatkowym zabezpieczeniem powinny być szczepienia na te choroby, dostępne w TropicalMed w następujących cenach:

• na KZM za 199 zł/dawka;
• na JZM za 699 zł/dawka;
• na dengę za 1049 zł/dawka;
• na żółtą febrę za 339 zł/dawka.

Wizytę szczepienną w TropicalMed rozpoczyna kwalifikacja medyczna za 70 zł. Osoby podróżujące do krajów występowania żółtej febry, gdzie wymaga się certyfikatu potwierdzającego szczepienie, mogą wyrobić u nas żółtą książeczkę w cenie 45 zł.

Alternatywą dla osób, które chcą obniżyć całkowity koszt immunizacji, są atrakcyjne pakiety szczepień, np. "Kleszczowe zapalenie mózgu" zawierający trzy dawki wraz z konsultacją medyczną przed każdą z nich za 599 zł (sprawdź cennik).

Warto zauważyć, że nie wszystkim chorobom da się zapobiegać za pomocą immunizacji. Przykładem jest m.in. malaria czy gorączka zachodniego Nilu. W cenie wizyty szczepiennej w TropicalMed oferujemy jednak jasną listę zaleceń profilaktycznych, dzięki czemu w pełni uchronisz się przed chorobami czyhającymi w podróży. 

Serdecznie zapraszamy na wizytę!

FAQ - często zadawane pytania